معاون آموزش حوزه‌های علمیه با تشریح مباحث مطرح‌شده در نشست بررسی نظام‌های آموزشی حوزه، از توافق کارشناسان و استادان بر طراحی یک نظام جامع طولی آموزشی خبر داد و گفت: در این الگو، مقطع نخست باید سه هدف تأمین دروس پایه مشترک، تقویت هویت طلبگی و ایجاد آمادگی برای ایفای حداقل نقش اجتماعی را دنبال کند.
حجت‌الاسلام والمسلمین ابوالقاسم مقیمی‌حاجی، در نشست بررسی نظام‌های آموزشی با حضور جمعی از استادان سطح عالی حوزه علمیه قم، با اشاره به ضرورت آمادگی حوزه برای پاسخ‌گویی به نیازهای متنوع آموزشی اظهار کرد: یکی از پرسش‌های اساسی در طراحی نظام آموزشی این است که آیا برای پاسخ‌گویی به نیازهای مختلف باید از ابتدا چند نظام آموزشی مستقل طراحی کنیم یا می‌توان در قالب یک نظام جامع، به این نیازها پاسخ داد؟
معاون آموزش حوزه‌های علمیه افزود: نظر غالب کارشناسان و استادان در جلسات گذشته این بود که می‌توان در قالب یک نظام جامع طولی، هم به تنوع نیازها توجه کرد و هم استعدادهای مختلف طلاب را مورد اهتمام قرار داد؛ هرچند درباره کیفیت، ساختار و ویژگی‌های این نظام جامع، نیازمند بحث و بررسی بیشتر هستیم.
* سه هدف اساسی برای مقطع نخست نظام آموزشی حوزه
حجت‌الاسلام والمسلمین مقیمی‌حاجی با اشاره به مباحث جلسه گذشته، سه هدف اصلی را که باید در طراحی برنامه درسی مقطع نخست مورد توجه قرار گیرد، تشریح کرد و گفت: نخستین هدف، آموزش دروس پایه و مشترک است؛ به این معنا که طلبه در این مقطع باید حداقلی از ادبیات، احکام، منطق، اصول فقه و دیگر مباحث ضروری را فرا بگیرد.
وی دومین هدف را تقویت هویت طلبگی و پاسخ‌گویی به نیازها دانست و اظهار کرد: طلبه در آغاز مسیر تحصیل، علاوه بر فراگیری دروس پایه، باید از نظر هویت طلبگی نیز به استحکام لازم برسد و نیازهای او در زمینه‌هایی همچون تجوید، احکام فردی و اعتقادات مورد توجه قرار گیرد.
حجت‌الاسلام والمسلمین مقیمی حاجی، سومین هدف را فراهم‌کردن آمادگی اولیه برای ایفای نقش اجتماعی عنوان کرد و افزود: طلبه در پایان سطح اول باید از حداقلی از دانش و مهارت برخوردار باشد تا بتواند متناسب با جایگاه طلبگی خود، برخی مسئولیت‌های اجتماعی را بر عهده بگیرد؛ برای مثال، در مسجد به سخنرانی بپردازد یا در موقعیت‌های اجتماعی، نقش متناسبی ایفا کند.
وی با بیان اینکه تعریف دقیق حداقل نقش اجتماعی و میزان دانش و مهارت مورد نیاز برای آن باید در مراحل بعدی مشخص شود، تصریح کرد: در مجموع، مقطع نخست باید سه بسته آموزشی شامل دروس پایه مشترک، نیازهای شخصی و هویت طلبگی و آمادگی برای ایفای نقش اجتماعی را پوشش دهد.
* تعیین زمان تحصیل باید تابع اهداف آموزشی باشد
معاون آموزش حوزه‌های علمیه در ادامه با تأکید بر ضرورت تعیین سهم و وزن هر یک از اهداف سه‌گانه در برنامه‌ریزی آموزشی، خاطرنشان کرد: در مرحله نخست باید مشخص شود که هر یک از این اهداف چه میزان از برنامه درسی را به خود اختصاص می‌دهد و پس از تعیین سهم هر بخش، می‌توان درباره مصادیق دروس و میزان ساعات مورد نیاز تصمیم‌گیری کرد.
وی ادامه داد: برای مثال، باید مشخص شود که آمادگی اجتماعی طلبه به چه میزان آموزش و مهارت نیاز دارد؛ آیا برای دستیابی به این هدف، ۵۰ ساعت آموزش سخنرانی کفایت می‌کند یا به ۱۰۰ ساعت نیاز است؟ در حوزه ادبیات نیز باید متناسب با سطح مورد انتظار، تعیین شود که ۳۰۰ ساعت آموزش کافی است یا باید ۵۰۰ ساعت در نظر گرفته شود.
حجت‌الاسلام والمسلمین مقیمی حاجی با تأکید بر اینکه زمان تحصیل باید بر اساس اهداف و نیازهای آموزشی تعیین شود، گفت: نمی‌توان از ابتدا به‌صورت دستوری مشخص کرد که هر مقطع حتماً باید تعداد ساعات معینی داشته باشد؛ بلکه ابتدا باید اهداف، میزان اهمیت هر هدف و سهم آن در برنامه آموزشی مشخص شود و سپس زمان لازم برای تحقق آن تعیین گردد.
* بررسی ضرورت دروس مشترک در مقطع تخصصی
وی در بخش دیگری از سخنان خود به تبیین مباحث مربوط به مقطع دوم نظام آموزشی حوزه پرداخت و اظهار کرد: پس از پایان سطح نخست، طلبه وارد مرحله تخصصی می‌شود و ممکن است رشته‌هایی همچون تبلیغ، فقه و اصول، اقتصاد، تفسیر، کلام یا فلسفه را انتخاب کند. پرسش اصلی این است که آیا در این مرحله نیز باید مجموعه‌ای از دروس مشترک میان همه رشته‌ها وجود داشته باشد یا طلاب از همان ابتدا باید به‌صورت تخصصی وارد رشته انتخابی خود شوند؟
معاون آموزش حوزه‌های علمیه با اشاره به وضعیت فعلی دروس عمومی و تخصصی در حوزه افزود: در ساختار آموزشی موجود، برای طلابی که وارد رشته‌های تخصصی نمی‌شوند، دروس اصلی همچون رسائل، مکاسب و کفایه در مقاطع دوم و سوم تعریف شده است و در کنار آن، برخی دروس دیگر مانند تفسیر، عقاید و مباحث مرتبط نیز ارائه می‌شود، اما در ساختار فعلی، وقتی طلبه وارد رشته‌های تخصصی غیر از فقه و اصول، مانند تبلیغ، کلام، تفسیر یا فلسفه می‌شود، بخشی از دروسی که پیش‌تر در قالب دروس عمومی ارائه می‌شد، از برنامه عمومی حذف و متناسب با نیازهای تخصصی در داخل همان رشته تعریف می‌شود.
حجت‌الاسلام والمسلمین مقیمی حاجی با اشاره به اینکه در این الگو، مباحثی مانند تفسیر، رجال، حدیث و برخی دروس مرتبط در قالب واحدهای تخصصی رشته‌ها پیش‌بینی شده است، اظهار کرد: در نتیجه، بخشی از دروس عمومی به دروس تخصصی منتقل شده و از حجم دروس عمومی کاسته شده است.
* رسائل و مکاسب؛ محورهای مشترک میان رشته‌های تخصصی
وی با تشریح ترکیب دروس مشترک و تخصصی در ساختار فعلی گفت: در این الگو، رسائل و مکاسب به‌عنوان دو درس مشترک میان رشته‌ها در نظر گرفته شده‌اند و در کنار آنها، بخشی از دروس تفسیر، کلام، رجال و درایه نیز به‌عنوان مباحث مشترک یا مورد نیاز رشته‌های مختلف ارائه می‌شود.
معاون آموزش حوزه‌های علمیه افزود: بر این اساس، طلبه‌ای که وارد رشته فلسفه می‌شود، همانند طلبه رشته فقه، بخشی از دروس مشترک را می‌گذراند؛ اما حدود ۳۰ واحد از برنامه آموزشی او به دروس تخصصی رشته اختصاص پیدا می‌کند و بخش دیگری از دروس عمومی نیز در قالب واحدهای تخصصی همان رشته ارائه می‌شود.
وی با بیان اینکه در ساختار فعلی، حدود ۳۰ تا ۳۵ واحد از برنامه آموزشی به دروس تخصصی اختصاص می‌یابد، تصریح کرد: بنابراین، بخشی از مباحثی که پیش‌تر در قالب دروس عمومی ارائه می‌شد، به داخل رشته‌ها منتقل شده و دروس مشترک نیز شامل مجموعه‌ای از مباحث مانند رسائل، مکاسب، تفسیر، کلام، رجال و درایه است.
* اختلاف‌نظر درباره ادامه دروس فقه و اصول در رشته‌های تخصصی
حجت‌الاسلام والمسلمین مقیمی حاجی با تأکید بر اینکه موضوع اصلی بحث در طراحی مقطع دوم، میزان و ضرورت دروس مشترک است، اظهار کرد: اکنون پرسش این است که پس از گذراندن مقطع نخست و فراگیری دروس پایه، تأمین نیازهای شخصی و کسب آمادگی برای ایفای حداقل نقش اجتماعی، آیا طلبه در مقطع تخصصی نیز باید بخشی از دروس مشترک را ادامه دهد یا می‌تواند به‌طور کامل وارد رشته تخصصی خود شود؟ این موضوع به‌ویژه میان طلابی که رشته‌هایی مانند فلسفه و کلام را انتخاب می‌کنند، محل بحث است.
معاون آموزش حوزه‌های علمیه با بیان اینکه طراحی محتوای تخصصی هر رشته بر عهده متخصصان همان رشته است، تصریح کرد: در کنار این موضوع، باید به این پرسش اساسی پاسخ داده شود که دروس مشترک مقطع دوم چه میزان باشد و آیا لازم است برخی دروس مقطع نخست در مقطع تخصصی نیز ادامه پیدا کند یا خیر.
وی دو دیدگاه اصلی در این زمینه را تشریح کرد و گفت: بر اساس دیدگاه نخست، در مقطع دوم نیز باید دروس مشترکی وجود داشته باشد و برخی از دروس مقطع نخست مانند فقه و اصول یا مباحث اعتقادی، متناسب با نیازها ادامه پیدا کند؛ اما دیدگاه دوم معتقد است که از ابتدای مقطع دوم باید مسیر رشته‌های تخصصی از یکدیگر تفکیک شود و طلاب به‌صورت متمرکز وارد رشته انتخابی خود شوند.
* بررسی دیدگاه‌های استادان و کارشناسان در کمیسیون‌های تخصصی
حجت‌الاسلام والمسلمین مقیمی حاجی در ادامه به تشریح روند بررسی این موضوع در مجموعه‌های کارشناسی حوزه پرداخت و گفت: برای بررسی ابعاد مختلف نظام آموزشی، جلسات متعددی با گروه‌های مختلف برگزار شده است؛ از جمله نشست با جمع استادان، کمیسیون‌های تخصصی، مدیران سطح یک، مدیران مراکز تخصصی و کارشناسان.
وی افزود: جلسات مدیران مراکز تخصصی نیز به‌صورت جداگانه برگزار می‌شود و در این نشست‌ها، دیدگاه مدیران رشته‌های مختلف، به‌ویژه رشته‌های غیر از فقه و اصول، دریافت می‌شود. تاکنون دو جلسه با این گروه برگزار کرده‌ایم و این جلسات همچنان ادامه دارد.
معاون آموزش حوزه‌های علمیه با اشاره به استفاده از دیدگاه صاحب‌نظران برجسته در این فرایند اظهار کرد: علاوه بر جلسات جمعی، با برخی استادان و شخصیت‌های علمی نیز به‌صورت انفرادی دیدار و درباره موضوعات مورد اختلاف گفت‌وگو می‌کنیم.
وی تأکید کرد: تلاش ما این است که دیدگاه طیف‌های مختلف علمی و آموزشی حوزه را دریافت کنیم و نظرات افراد و گروه‌های مختلف، چه در جلسات عمومی و چه در نشست‌های اختصاصی، مورد توجه قرار گیرد.
* تأکید شورای عالی بر شنیدن همه دیدگاه‌ها پیش از تصمیم‌گیری
حجت‌الاسلام والمسلمین مقیمی حاجی با اشاره به روند ارائه نتایج بررسی‌ها به شورای عالی حوزه‌های علمیه گفت: مقرر شده است بسته‌های سیاستی و سرفصل‌های اصلی نظام آموزشی، همراه با دیدگاه‌های مختلف و استدلال‌های هر یک، تدوین و برای تصمیم‌گیری به شورای عالی ارائه شود.
وی افزود: در نخستین جلسه بررسی این موضوع در شورای عالی، تأکید شد که دیدگاه‌های مختلف به‌صورت کامل و همراه با دلایل و استدلال‌های آنها تشریح شود تا اعضای شورا بتوانند با شناخت دقیق ابعاد موضوع تصمیم‌گیری کنند.
معاون آموزش حوزه‌های علمیه ادامه داد: پیش‌تر جزوه‌ای در این زمینه تهیه و در بهمن‌ماه سال گذشته ارسال شده بود، اما به دلیل شرایط و تحولات پیش‌آمده و نرسیدن بررسی‌ها به نتیجه در زمان آغاز سال تحصیلی جدید، شورای عالی درخواست کرد که نظرخواهی‌ها بار دیگر انجام و جزوه تکمیلی تهیه شود. بر همین اساس، از شورای عالی درخواست کردیم که موضوع برای تکمیل بررسی‌ها از دستور خارج شود تا بتوانیم دیدگاه‌های بیشتری را دریافت و جمع‌بندی نهایی را به‌صورت دقیق‌تر ارائه کنیم. در حال حاضر نیز تلاش داریم طی یکی دو هفته آینده، دیدگاه‌های مطرح‌شده را جمع‌بندی و نسخه تکمیلی را برای طرح مجدد در شورا آماده کنیم.
حجت‌الاسلام والمسلمین مقیمی حاجی با اشاره به تأکید شورای عالی بر ضرورت گفت‌وگو با همه صاحب‌نظران، اظهار کرد: آیت‌الله شب‌زنده‌دار نیز بر این مسئله تأکید داشتند و حتی فهرستی از افراد و شخصیت‌هایی را مطرح کردند که باید با آنان جلسه برگزار شود و دیدگاه‌هایشان مورد بررسی قرار گیرد.
همه دیدگاه‌ها شنیده می شود
معاون آموزش حوزه‌های علمیه در پایان گفت: تأکید بر این است که همه دیدگاه‌ها شنیده شود و اگر برخی از استادان و شخصیت‌های علمی ترجیح می‌دهند به‌صورت جداگانه درباره موضوعات اظهارنظر کنند، این امکان نیز فراهم باشد؛ حتی پیشنهاد شده است که در صورت وجود اختلاف‌نظر، سه تا پنج نفر از عالمان به انتخاب خودشان در یک نشست مشترک حضور یابند و مباحث و دیدگاه‌های خود را مطرح کنند تا زمینه برای بررسی جامع‌تر و تصمیم‌گیری دقیق‌تر فراهم شود.
