حجت‌الاسلام والمسلمین علی قنواتی، در نشست بررسی نظام‌های آموزشی که با حضور معاون آموزش حوزه‌های علمیه و جمعی از اساتید سطح عالی و خارج برگزار شد، با اشاره به حجم آموزش‌های ارائه‌شده در مقطع سطح یک حوزه، اظهار داشت: بر اساس تفاوت‌هایی که میان نظام آموزشی جاری و نظام جدید وجود دارد، طلبه در مقطع سطح یک حدود چهار هزار و ۲۰۰ تا چهار هزار و ۴۰۰ ساعت در کلاس درس شرکت می‌کند؛ در حالی که باید بررسی کرد این میزان آموزش چه مدرک، توانمندی و آورده علمی و مهارتی برای طلبه به همراه دارد.
وی با مقایسه ساعات آموزشی حوزه و دانشگاه افزود: در نظام دانشگاهی، رشته‌های مختلف کارشناسی از نظر تعداد واحدهای درسی متفاوت‌اند، اما حتی رشته‌های پُرواحد مقطع کارشناسی حدود ۱۳۲ واحد، معادل تقریبی دو هزار و ۱۱۲ ساعت آموزشی دارند. در مقطع کارشناسی ارشد نیز حدود ۳۲ واحد و در مقطع دکتری نیز حدود ۳۲ واحد ارائه می‌شود و مجموع ساعات آموزشی این مقاطع، با احتساب واحدهای مختلف، حدود سه هزار و ۲۰۰ تا سه هزار و ۳۰۰ ساعت است.
حجت‌الاسلام والمسلمین قنواتی با اشاره به تجربه فعالیت آموزشی و مدیریتی خود، خاطرنشان کرد: در طول سال‌های فعالیت در کلاس‌های درس و مجموعه‌هایی همچون مدرسه علمیه معصومیه، از نزدیک شاهد بوده‌ایم که تعداد قابل‌توجهی از طلاب برای اهداف عالی حوزه ساخته نشده‌اند و اساساً از نظر انگیزه، استعداد، توانایی و تناسب شخصیتی، آمادگی ورود به آن عرصه‌ها را ندارند.
این استاد حوزه با تأکید بر اینکه در این بحث قصد داوری درباره امکان پرورش استعدادها در نظام‌های آموزشی را ندارد، افزود: فارغ از بحث استعدادیابی و اختلاف‌نظرهایی که درباره طراحی نظام آن وجود دارد، باید واقعیت موجود در نظام عمومی و جاری حوزه را به‌درستی ببینیم و برای آن راه‌حل ارائه کنیم.
* نظام آموزشی نباید میان جامعیت و تخصص‌گرایی دست به انتخاب بزند
حجت‌الاسلام والمسلمین قنواتی با اشاره به مباحث جلسات گذشته و ضرورت بازنگری در ساختار نظام آموزشی حوزه، اظهار داشت: مسئله نظام طولی و نظام عرضی، یک مسئله دوگانه و منفصل نیست که ناچار باشیم یکی را انتخاب و دیگری را کنار بگذاریم. منظور از نظام طولی این است که بتوانیم جامعیت آموزشی را ساماندهی و تأمین کنیم و در عین حال، برای کارویژه‌های مختلف حوزه، تنوع، تناسب و تناظر لازم را در نظر بگیریم.
وی افزود: اگر حوزه با ۲۶۰ کارویژه مختلف مواجه است، لزومی ندارد نظام تعلیم و تربیت برای همه این کارویژه‌ها برنامه‌ای یکسان داشته باشد و هیچ‌گونه تنوع و تناسبی در آن لحاظ نشود؛ اما از سوی دیگر نیز نباید به نام تخصص‌گرایی، جامعیت علمی و تناسب آموزشی را زیر پا بگذاریم.
استاد حوزه با اشاره به مطالعات کارشناسی انجام‌شده در زمینه طراحی نظام آموزشی، گفت: آنچه پس از چند هزار ساعت کار مطالعاتی و کارشناسی با حضور اساتید به آن رسیدیم و به محضر رهبر شهید تقدیم کردیم، مورد توجه و تأیید ایشان قرار گرفت و آن را کاری ارزشمند و مبارک دانستند. اساس این پیشنهاد، ضرورت ایجاد یک مقطع عمومی و مشترک به‌عنوان پایه و اساس آموزش‌های حوزوی بود.
وی ادامه داد: معتقدم دوره نخست و عمومی باید برای همه طلاب مشترک باشد، اما در مقطع دوم باید رویکردهای تخصصی شکل بگیرد و به اعتقاد من می‌توان سه یا چهار رویکرد تخصصی در این مقطع تعریف کرد. در مقطع سوم نیز این رویکردها می‌توانند به شاخه‌ها و شکل‌های تخصصی‌تری تقسیم شوند.
حجت‌الاسلام والمسلمین قنواتی خاطرنشان کرد: حاصل این طراحی، نظامی طولی خواهد بود که در درون خود از ظرفیت‌های نظام عرضی نیز بهره می‌برد و می‌تواند میان جامعیت علمی و تخصص‌گرایی پیوند برقرار کند.
ضرورت تقویت بنیه فقه و اصول پیش از ورود به تخصص
این استاد حوزه با تأکید بر ضرورت جمع سالم میان جامعیت و تخصص‌گرایی، اظهار داشت: نمی‌توان بدون توجه به مبانی علمی موردنیاز هر رشته، دروس پایه را کاهش داد و انتظار داشت طلبه در ادامه مسیر به توانمندی تخصصی لازم دست پیدا کند.
وی در بخش دیگری از سخنان خود، با تأکید بر ضرورت توجه به ساماندهی نیروی انسانی حوزه، گفت: اگر قرار است امروز جراحی و اصلاحی در نظام آموزشی انجام شود، درخواست من این است که حتماً خروجی مشخص و برنامه‌ای جامع برای ساماندهی داشته باشیم. نمی‌توان بدون توجه به وضعیت موجود، صرفاً ساختار آموزشی را تغییر داد.
* کوتاه‌سازی دوره تحصیل باید متناسب با کارویژه‌ها باشد
حجت‌الاسلام والمسلمین قنواتی با اشاره به ضرورت جمع میان ساماندهی نیروی انسانی، ماندگاری هدفمند طلاب و خروجی‌محوری نظام آموزشی، تأکید کرد: باید میان سه مسئله ساماندهی، ماندگاری هدفمند و خروجی هدفمند، با هدف ایفای نقش حوزه و روحانیت در پاسخگویی به نیازهای نظام و جامعه، جمع درستی برقرار کنیم. اگر این سه پایه به‌درستی مورد توجه قرار گیرد، کوتاه‌کردن دوره تحصیل نمی‌تواند اقدامی یکسان و فراگیر برای همه رشته‌ها و رویکردها باشد؛ بلکه باید متناسب با بخش‌های مختلف، کارویژه‌ها و نقش‌هایی که از حوزه انتظار می‌رود، درباره مدت و محتوای تحصیل تصمیم‌گیری شود.
این استاد حوزه با بیان اینکه میزان نیاز رشته‌های تخصصی به دروس فقه و اصول یکسان نیست، گفت: در برخی رویکردهای تخصصی ممکن است طلبه به میزان مشخصی از فقه و اصول نیاز داشته باشد، اما در برخی رشته‌های دیگر، این نیاز بیشتر است. بنابراین، اینکه برای همه رشته‌های تخصصی از ابتدا یک میزان ثابت از فقه و اصول در نظر بگیریم، به نظر من رویکرد درستی نیست.
وی ادامه داد: در برخی رشته‌ها می‌توان آموزش‌های تخصصی را آغاز کرد، اما میزان ورود، خروج و عمق مباحث فقه و اصول باید متناسب با نیازهای آن رشته تعیین شود. همچنین در رشته‌هایی مانند تفسیر، ممکن است بخشی از مباحث ادبیات عرب که در دوره عمومی ارائه می‌شود، برای ورود به مباحث تخصصی کافی نباشد و لازم باشد طلبه آموزش بیشتری در این زمینه ببیند.
* همه رشته‌های تخصصی به مواد آموزشی مشترک نیاز دارند
حجت‌الاسلام والمسلمین قنواتی در ادامه، با اشاره به ضرورت تفکیک میان رویکرد تخصصی و رشته تخصصی، اظهار داشت: باید مشخص شود که آیا رویکرد تخصصی الزاماً به معنای ورود مستقیم به یک رشته تخصصی است یا می‌توان ابتدا سرشاخه‌های دانش را مبنای طراحی قرار داد و سپس در مراحل بعدی به رشته‌های تخصصی رسید.
وی با اشاره به دیدگاه‌های مطرح‌شده درباره آغاز تخصص‌گرایی از رشته‌های مشخص یا سرشاخه‌های دانش، گفت: این موضوع نیز از مباحث مهمی است که باید در ادامه بررسی نظام آموزشی درباره آن تصمیم‌گیری شود.
استاد عالی حوزه در پایان با تأکید بر ضرورت حفظ دروس مشترک در رشته‌های تخصصی تصریح کرد: این دیدگاه که با ورود طلبه به یک رشته تخصصی، دیگر نیازی به دروس مشترک و عمومی وجود ندارد، از نظر من نادرست است. طلاب در رشته‌های تخصصی نیز به مواد آموزشی مشترک، به‌ویژه فقه، اصول، کلام و معارف نیاز دارند و باید برای تأمین این نیازها در نظام آموزشی تدبیر مناسبی اندیشیده شود.
