«تحلیل آیندهپژوهانه از مسائل پساجنگ» در واقع توصیفی آیندهپژوهانه از مسائل، پرسشها و چالشهایی است که جامعه ایرانی احتمالا پس از جنگ با ائتلاف آمریکایی – اسرائیلی – عربی، با آن مواجه خواهد شد.
«تحلیل آیندهپژوهانه از مسائل» برای اطلاع رسانی و رسالت مبلغین و مردم در میدان و پساجنگ از سوی مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات (حوزههای علمیه) منتشر شد.
دریافت فایل PDF تحلیل آیندهپژوهانه از مسائل پساجنگ
پساجنگ
مقدمه
بسم الله الرحمن الرحیم
بحرانهای بزرگی مانند جنگ، غالبا تغییراتی گسترده و فراوان را به دنبال خود میآورند. جنگها، علاوه بر ایجاد مشکلات زیرساختی اقتصادی، معمولا بحرانها و مسائلی را در حوزههای مختلف زندگی، اعم از مناسبات سیاسی، مشکلات و مسائل روانشناختی فردی و اجتماعی، تغییرات و تحولات جامعهشناختی و چالشهای فکری و فلسفی خاصی را موجب میشوند. پرداختن به اینگونه مسائل، پرسشها و چالشها، اگر از توجه و اهتمام به ترمیم خرابیهای اقتصادی مهمتر نباشد، یقینا اهمیتی کمتر از آن ندارد. معمولا مشکلات اقتصادی، به سبب ارتباط ملموس با زندگی روزمره و نیازهای زیستشناختی انسانها، به آسانی قابل شناسایی و تشخیص است، اما مسائل روان شناختی، اجتماعی و فکری، اگرچه اهمیتی افزونتر دارد، اما شناسایی آنها به سهولت شناسایی مسائل اقتصادی و نیازهای عادی نیست. از این رو لازم است دانشمندان حوزههای مختلف روانشناسی، جامعهشناسی و فلسفی، سیاستگذاران و مدیران کشور، با توجه به واقعیتهای مردمشناختی، فرهنگی و اجتماعی جامعه، ضمن اندیشیدن به چنین مسائلی، جامعه را برای مواجهه صحیح با چنان مسائلی آماده سازند.
نوشتار پیش رو، در واقع، توصیفی آیندهپژوهانه از مسائل، پرسشها و چالشهایی است که جامعه ایرانی احتمالا پس از جنگ با ائتلاف آمریکایی – اسرائیلی – عربی، با آن مواجه خواهد شد و اندیشمندان و دستاندرکاران امور مختلف فکری، اقتصادی و سیاسی باید برای شناسایی عمیق و پاسخگویی کارآمد و مؤثر به آن تلاش کنند. این نوشتار در دو بخش چالشها و پیشنهادات تنظیم شده است:
بخش اول: چالشها
۱. مسائل فکری – فلسفی
بحران معنا و پوچی:
یکی از عمیقترین پیامدهای جنگ، فروپاشی معنای زندگی برای برخی از افراد جامعه است.
پرسشهای کلیدی:
بعد از اینهمه رنج، زندگی چه معنایی دارد؟
آیا جهان واقعاً منصفانه است؟
چطور میتوان دوباره به آیندهای معنادار فکر کرد؟
معمولاً این بحران به شکل پوچگرایی یا بدبینی جمعی بروز میکند.
مسئله شر و رنج
پرسشهای کلیدی:
جنگ تجربهای گسترده از شرّ انسانی و طبیعی را به نمایش میگذارد.
چرا شرّ وجود دارد؟
چرا بیگناهان رنج میکشند؟
آیا انسان ذاتاً خشن است؟ یا شرایط او را به خشونت میکشاند؟
بحران هویت فردی و جمعی
جنگ هویتها را میشکند و هویتهای ملی، فرهنگی و شخصی را دستخوش دگرگونی میسازد.
پرسشهای کلیدی:
بعد از تجربه این جنگ، ما چه کسانی هستیم؟
چه روایتی باید برای آینده انتخاب کنیم؟
چگونه میتوان هویتهای خود را بدون خشونت بازسازی کرد؟
پرسش درباره انسان و ماهیت او؟
آیا انسان ذاتاً خیر است یا شرّ؟
آیا خشونت، طبیعی است یا آموختهشده؟
چگونه امکان همدلی و امید، بعد از خشونت فراهم میشود؟
چگونه میتوان امید و احساس امنیت را بازسازی کرد؟
آینده بر چه ارزشهایی باید استوار شود؟
الهیات جنگ:
مقصود از الاهیات جنگ پرسشهایی درباره هستیشناسی و معرفتشناسی جنگ، در ارتباط با امر قدسی است.
پرسشهای کلیدی:
آیا این جنگ، جنگ حق و باطل بود؟
دلائل تاریخی، عینی، قرآنی و روایی چنین روایتی از جنگ، چیست؟
آیا ما در دوران آخر زمان و نزدیک به ظهور حضرت حجت هستیم؟ به چه دلائل تاریخی و کلامی؟
چالشهایی درباره تطبیقهایی که در گذشته درباره رهبر شهید و ارتباط ایشان با ظهور امام زمان مطرح میشد.
چالشهایی درباره علائم الظهور و اینکه به چه دلائلی ادعا میشد که ایران از گردونه حوادث این منطقه در امان است؟
آینده اسرائیل، فلسطین و جغرافیای سیاسی منطقه.
شبهات توسل، استغاثه و یاری جستن از ائمه علیهم السلام و روایتسازی از عدم توانایی آن بزرگواران در کمک به ایران به ویژه از سوی وهابیت.
پرسشهایی درباره اصل ضرورت جنگ از لحاظ فقهی؛ با توجه به تفکرات انجمن حجتیه و سکوت بسیاری از علمای حوزه در دفاع از جمهوری اسلامی.
چالشهایی بر سر اعتبار علوم انسانی غربی (جامعهشناسی، حقوق بین الملل، علوم سیاسی، علوم اقتصادی) در حوزه و دانشگاه.
تشدید گرایش به معنویت و رونق یافتن بیش از پیش معنویت ها و عرفانهای نوظهور و وارداتی.
مسائل سیاسی
تشدید شکافهای اجتماعی، با بهانههایی مانند مقصریابی بروز جنگ، بیحجابی، سبک زندگی و مانند آن.
شکافهای قومی، مذهبی یا منطقهای: جنگها اغلب این شکافها را تشدید میکنند.
ظهور تردیدهایی در شایستگی رهبر معظم انقلاب برای رهبری یا اشکالتراشی فقهی – حقوقی – سیاسی در فرایند انتخاب رهبری جدید توسط مجلس خبرگان رهبری.
اختلافات نخبگان و جریانهای سیاسی و اقتصادی برای ترسیم نقشه راه کشور در آینده؛ شبیه آنچه در پارادایم مقاومت در برابر تسلیم (همکاری با نظام سلطه) در گذشته شاهد بودیم.
بحث بر سر ادامه یا توقف طرحهای مشکوک اقتصادیِ کلان دولت (حذف یارانهها، تشدید فرایند دلاریسازی اقتصاد) است که زمینهساز حوادث دیماه و سرعت گرفتن جنگ شد.
القای اختلاف میان مقامات سیاسی و نظامی درباره مسائل جنگ و پسا جنگ.
تقابل روایتها درباره نتایج جنگ رمضان، بزرگنمایی دستآوردهای دشمن و تلاش برای پیروز جلوهدادن دشمن آمریکایی و صهیونی.
بازگشت شرایط سیاسی به دوران پیشاجنگ و سر برآوردن منازعات سیاسی جناحی و رقابتهای مخرب بر سر تقسیم کیک قدرت.
بازسازی و مشروعیت نهادهای حاکمیتی – دولتی، بویژه اعتبار شعام، وزارت امور خارجه و قوه قضائیه.
احتمال ظهور دوباره درگیریهای داخلی، تروریسم یا فعالیت گروههای افراطی.
بخشش یا مجازات؟
جامعه باید تصمیم بگیرد که با عاملان دشمن در دوران جنگ، چه برخوردی بشود. آیا تمرکز بر مجازات فردی است یا ایجاد سازوکارهای عدالت ترمیمی و آشتی جمعی در دستور کار قرار خواهد گرفت؟
توزیع منابع:
بازسازی زیرساختها (راهها، بیمارستانها، مدارس) و اقتصاد، نیازمند منابع مالی عظیم است. نحوه تخصیص این منابع و مبارزه با فساد در این فرآیند بازسازی، تأثیر مستقیمی بر ثبات سیاسی دارد.
۳. مسائل روانشناختی فردی و اجتماعی
سوگهای حلناشده و متراکم در دوران جنگ.
موج نارضایتی جریان انقلابی و پشتیبان نظام از چگونگی خاتمه جنگ و عناصر سیاسی دخیل در تصمیم گیریهای کلان؛ بویژه به سبب شهادت بسیاری از اعضای شعام و اکثریت بودن قاطع نمایندگان دولت در زمانهای تصمیمسازی.
افزایش بیکاری، گرانی و کمبود برخی از مواد حیاتی، مانند مواد پتروشیمی و در نتیجه فشار روانی بر خانوادهها.
تشدید مشکلات جوانان در مسأله اشتغال و ازدواج و در نتیجه، تشدید آسیبهای اجتماعی.
پیدایش خلأ هیجانی، به سبب تخلیه شور اجتماعی و فروکش کردن تجمعات شبانه.
خلأ آرمان اجتماعی در میان جوانان، به سبب عادی شدن اوضاع سیاسی – اجتماعی.
شیوع افسردگی، اضطراب، PTSD و آسیبهای روحی در کودکان و بزرگسالان و نیاز گسترده به خدمات مشاوره و توانبخشی.
دشواری در برقراری حس امنیت و اعتماد دوباره به محیط اجتماعی برای شمار زیادی از مردم، بویژه ساکنان مناطقی که بیش از دیگران در معرض بمباران بودهاند.
مسائل جامعهشناختی
چگونگی تعامل نظام و جامعه با چهرههای مشهور ورزشی، هنری، علمی و اجتماعی ساکت یا ایستاده در کنار دشمنان، در دوران جنگ.
ظهور و تشدید دوقطبیهای سیاسی و اجتماعی بر محور سبک زندگی و مسائل سیاسی.
تشدید بیکاری و فقر ناشی از جنگ و طرحهای اقتصادی دولت، که انسجام اجتماعی و اتحاد ملیِ تقویت شده در دوران جنگ را تهدید میکند.
تغییر نگرشهای جامعه به جنگ، صلح، نظام بین الملل، توانمندیهای داخلی، روابط با کشورهای غربی، روابط با کشورهای همسایه، قطببندیهای جدید جهانی.
زنده شدن زخمهای قدیمی جامعه مانند حوادث دیماه ۱۴۰۴ و حوادث و۱۴۰۱ و چالشهای برآمده از آنها.
افزایش خانوادهها یا فرزندان بیسرپرست.
موج آوارگان و تلاش برای بازگشت آنها به زندگی عادی.
کمبود نیرویهای متخصص بهدلیل تلفات انسانی یا مهاجرت.
بحران هویت جمعی و سردرگمی اجتماعی به علت آسیب دیدن امنیت ملی.
وقفههای طولانی در فرایند تحصیل دانش آموزان و دانشجویان و کاهش کیفیت آموزشی کودکان، نوجوانان و جوانان.
نابودی زیرساختهای فرهنگی: کتابخانه، مراکز آموزشی، هنری و کمبود زیرساختها.
بازنویسی و بازسازی روایت فرهنگی مشترک.
مسائل فرهنگی
تثبیت بیحجابی و سبک زندگی غربی، که به سبب شرایط جنگی از حوزه اولویتهای فرهنگی خارج شده بود.
تقویت فرهنگ جهاد، شهادت و وطن دوستی و لزوم برنامهریزیهای راهبردی و کوتاه مدت برای حفظ آن.
محیطزیست
بازسازی مناطق مسکونی، بیمارستانها، مدارس و … تخریب شده.
آلودگی محیط زیست ناشی از اثرات تخریب زیرساختهای نفتی و سلاحهای بکار گرفته شد توسط دشمن.
مسائل بینالمللی
چالشهای سیاسی و امنیتی با کشورهای همسایه، بویژه کشورهای قطر، بحرین، امارات، اردن، عربستان و کویت و پیامدهای اقتصادی، امنیتی و سیاسی آن.
چالشهایی درباره نقش چین و روسیه در درو.ان جنگ و آینده روابط ایران با این دو کشور.
ادامه یا توقف تعامل با سازمانهای بین المللی مانند سازمان ملل، به ویژه سازمان یونسکو، سازمان بهداشت جهانی، سازمان حقوق بشر، …
ادامه یا توقف همکاری با آژانس انرژی هستهای.
آینده روابط ما با آمریکا و اسرائیل.
افزایش سرخوردگیهای ایرانیان خارج از کشور و تشدید فعالیتهای بین المللی علیه جمهوری اسلامی.
بخش دوم: پیشنهادات
اقدامات ساختاری:
راهاندازی کارگروه تخصصی چالشهای پساجنگ زیر نظر مدیر عالی حوزههای علمیه، با عضویت نمایندگان پژوهشی مراکز حوزوی و نهادهای وابسته به حوزه، با هدف:
تدوین «سند راهبردی پژوهشی و ترویجی چالشهای پساجنگ»،
طراحی و پیشنهاد برنامههای بلندمدت، میانمدت و کوتاهمدت حوزههای علمیه در این عرصه و فراهم آوردن بستر تصمیمسازی علمی و هماهنگ برای مواجهه نظاممند با اقتضائات دوره پساجنگ.
گنجاندن اقدامات راهبردی و عملیاتی در مقابله مؤثر با چالشهای پساجنگ در شمول برنامههای سالانه مراکز حوزوی و نهادهای وابسته به حوزه، همراه با:
پیشبینی و تأمین زیرساختهای سختافزاری و نرمافزاری مورد نیاز، تعیین شاخصهای ارزیابی، و ایجاد سازوکارهای نظارت و پایش مستمر بر اجرای این برنامهها.
جهتدهی بخشی از فعالیتهای پژوهشی، آموزشی و تبلیغی حوزه به سمت مطالعه و مواجهه با چالشهای پساجنگ، از طریق:
بازنگری و اصلاح برنامههای پژوهشی، آموزشی و تبلیغی،
طراحی سرفصلها و دورههای جدید متناسب با نیازهای دوره پساجنگ، و ترغیب مراکز و اساتید به تمرکز بر موضوعات مسئلهمحور و کاربردی در این زمینه.
اقدامات عملیاتی:
برگزاری همایشها، کنفرانسها و سمینارهای علمی با محوریت مسائل و چالشهای دوره پساجنگ در مراکز و مؤسسات حوزوی، همراه با انتشار فراخوانهای رسمی برای نگارش مقالات و تولید آثار علمی در این حوزه، بهمنظور شکلدهی به گفتمان علمی منسجم پیرامون اقتضائات این دوره.
سیاستگذاری و جهتدهی به نشریات علمی حوزه و پژوهشگران حوزوی بهسوی تولید، انتشار و نقد آثار پژوهشی در زمینه توصیف، تحلیل، تبیین و ارائه راهکارهای نظری و عملی برای مواجهه با چالشهای پساجنگ.
هدفمندسازی پایاننامههای سطوح سه و چهار حوزه در راستای پرداخت نظاممند به ابعاد معرفتی، اجتماعی، فرهنگی و تمدنی مسائل پساجنگ، با تأکید بر رویکرد تحلیلی ـ مسئلهمحور و ارائه الگوهای مواجهه و راهکارهای کارآمد.
گنجاندن محور مسائل و چالشهای پساجنگ در جشنوارههای علمی و هنری حوزوی (از جمله علامه حلی، هنر آسمانی، شیخ طوسی و نظایر آن) با هدف ترغیب نخبگان و طلاب به تولید آثار خلاقانه و پژوهشهای نوآورانه در این عرصه.
جهتدهی بخشی از دروس خارج فقه و دروس سطوح عالی کلام، فلسفه و عرفان به بررسی مباحث مرتبط با شرایط و اقتضائات پساجنگ، بهمنظور توسعه مبانی نظری و اجتهادی متناسب با نیازهای نوپدید این دوره.
برگزاری دورههای تخصصی توانمندسازی برای مبلغان امین و سایر مبلغان حوزوی با هدف ارتقای مهارتهای تحلیلی، ارتباطی و پاسخگویی آنان در مواجهه با مسائل و چالشهای دوره پساجنگ و آمادهسازی نیروی تبلیغی کارآمد و مسئلهمحور.
برای دریافت فایل PDF تحلیل آیندهپژوهانه از مسائل پساجنگ اینجا را کلیک کنید.
