با گذشت یک سال از انتشار پیام راهبردی «حوزه پیشرو و سرآمد» از سوی رهبر شهید انقلاب، مجموعهای از برنامهها و اقدامات تحولی در حوزههای علمیه بهویژه در عرصه آموزش، طراحی و پیگیری شده است؛ از تدوین بسته سیاستی تحول نظام آموزشی تا بازنگری در عناوین مقاطع و مدارک حوزوی و طراحی رشتههای نوپدید.
یک سال پس از برگزاری همایش صدمین سال بازتأسیس حوزه علمیه قم و انتشار پیام راهبردی «حوزه پیشرو و سرآمد» از سوی رهبر معظم انقلاب، اکنون زمان ارزیابی گامهایی است که برای تحقق این افق ترسیمشده برداشته شده است. این پیام، حوزههای علمیه را به ایفای نقشی فعالتر در عرصههای علمی، اجتماعی و تمدنی فرا میخواند و بر ضرورت تحول در ساختارها و کارکردهای حوزه تأکید میکند.
در همین راستا، طی یک سال گذشته برنامههایی در بخشهای مختلف حوزه، بهویژه در عرصه آموزش، طراحی و پیگیری شده است. تدوین بسته سیاستی تحول نظام آموزشی، بازنگری در عناوین مقاطع و مدارک حوزوی و آغاز بازطراحی رشتههای آموزشی از جمله مهمترین اقداماتی است که با مشارکت اساتید و کارشناسان حوزه دنبال شده است. همچنین طراحی و توسعه رشتههای جدید، مانند مطالعات دین و فضای مجازی و مجموعهای از فقههای تخصصی، گامی در جهت پاسخگویی به نیازهای نوپدید جامعه و تقویت نقش فقه در مواجهه با مسائل معاصر به شمار میرود.
حجتالاسلام والمسلمین ابوالقاسم مقیمی حاجی معاون آموزش حوزههای علمیه و مسئول قرارگاه «حوزه پیشرو و سرآمد» در گفتگو با خبرنگار خبرگزاری حوزه با بیان این که تحقق کامل چشمانداز «حوزه پیشرو و سرآمد» نیازمند همافزایی گسترده میان مدیران، اساتید، پژوهشگران و طلاب است و این مسیر تنها با مشارکت جمعی و استمرار اندیشهورزی و برنامهریزی میتواند به ثمر برسد و حوزههای علمیه را در ایفای رسالت تاریخی خود در عرصه تمدن اسلامی یاری رساند؛ به تشریح فعالیتهای این معاونت در این عرصه پرداخت که مشروح آن تقدیم حضورتان می گردد.
* سالگرد رویدادی ماندگار در تاریخ حوزه
در سال گذشته و در چنین ایامی، همایش صدمین سال بازتأسیس حوزه علمیه قم و بزرگداشت آیتالله العظمی حائری(ره) برگزار شد. در آن رویداد این افتخار نصیب ما گردید که با حضور مراجع عظام تقلید، علما، اندیشمندان، محققان و اساتید ارجمند از حوزههای مختلف ایران و نیز حوزههای جهان اسلام، همچنین جمعی از مهمانان خارجی، این همایش برگزار شود. در کنار آن، نشستهای علمی متعددی در همان روز در رشتهها و گرایشهای گوناگون برگزار شد و در آنها عملکرد حوزههای علمیه در حوزههای دانشی و موضوعات مختلف ارائه و تبیین گردید.
* پیام «حوزه پیشرو و سرآمد»؛ نقطه اوج همایش سده
از مهمترین رخدادهای آن همایش، که در حقیقت نقطه اوج و محور اصلی آن به شمار میآمد، افزون بر پیامهای مراجع عظام تقلید از قم و نجف، پیام مهمی بود که مقام معظم رهبری شهید، تحت عنوان «حوزه پیشرو و سرآمد»، خطاب به حوزههای علمیه و علما صادر فرمودند. این پیام که به منزله چراغ راه آینده ترسیم شده بود، در آن مراسم از سوی مدیر محترم حوزههای علمیه قرائت شد.
* ترسیم افق آینده حوزه و رسالت جهانی آن
در این پیام، چشمانداز آینده حوزه و افق روشن پیش روی آن ترسیم گردید و نقطه تعالی حوزههای علمیه در ایفای نقشی که معظمله برای مجموعه حوزهها مشخص فرمودهاند تبیین شد؛ نقشی که حوزه را به عنوان مرکزی علمی و تربیتی با کارکردهای سیاسی و اجتماعی معرفی میکند. در بخشهای مختلف این پیام نیز به تاریخ گرانسنگ حوزه علمیه قم اشاره شده است؛ حوزهای که تاریخی بیش از هزار سال را پشت سر گذاشته و مسیر طولانیای را طی کرده تا به جایگاه کنونی برسد، و اکنون باید برای ایفای رسالت جهانی خود و نیز طراحی و تحقق تمدن اسلامی به نقطه اوج و تعالی دست یابد.
این پیام در حقیقت سرآغازی برای طراحی مأموریتهای جدید حوزه علمیه بود. اکنون که یک سال از آن رویداد میگذرد، لازم است حوزههای علمیه، اندیشمندان، مدیران و محققان این عرصه بررسی کنند که در این مدت چه عملکردی داشتهاند، درباره این پیام چه اندیشهای صورت گرفته و چه میزان از مسیر پیشبینیشده پیموده شده است.
* تدوین برنامههای اجرایی برای تحقق «حوزه پیشرو و سرآمد»
در همین راستا، معاونتهای مختلف مکلف شدند طرحهای مرتبط با موضوع «حوزه پیشرو و سرآمد» را تهیه و ارائه کنند. برنامههای اولیه در شش ماه نخست از سوی معاونتها جمعآوری شد، تدوین اولیه آنها انجام گرفت و سپس از سوی مدیر محترم حوزههای علمیه ابلاغ گردید. در طول سال نیز گزارش عملکرد این برنامهها در «قرارگاه حوزه پیشرو و سرآمد» تجمیع شد و انشاءالله به صورت کتابچهای از گزارش عملکرد معاونتها در اختیار مدیر محترم قرار خواهد گرفت. همچنین برنامههایی که قرار است برای سال ۱۴۰۵ در دستور کار معاونتها قرار گیرد، در قالب کتابچهای تنظیم شده و انشاءالله به مدیر محترم حوزههای علمیه ارائه خواهد شد تا پس از بررسی، ابلاغ فرمایند.
البته در طول این یک سال، حوادث مهمی نیز رخ داد که حوزههای علمیه را تحت تأثیر قرار داد؛ از جمله جنگ تحمیلی سوم که شرایط ویژهای را رقم زد. در چنین شرایطی حوزههای علمیه در کنار مردم در میدان حضور داشتند و مأموریت آموزشی حوزه تا حدی به مأموریت تبلیغی و تبیینی تغییر یافت. دغدغههای جدیدی در جامعه شکل گرفت و در این مقطع تاریخی طبیعی است که حوزه باید نقش و رسالت انقلابی خود را ایفا کند.
* همایشی که به تعویق افتاد، اما پیگیریها ادامه یافت
بر این اساس، قرار بود در سالگرد این رویداد همایشی با محوریت اندیشهورزی در عرصههای آموزشی، پژوهشی، تبلیغی، سیاسی، اجتماعی و دیگر حوزهها برگزار شود. برنامهریزی شده بود که این رویداد از یک ماه پیش با تشکیل کمیسیونها و کارگروههای اندیشهورز آغاز شود و در روز همایش به اوج برسد؛ به گونهای که جمعبندی این مباحث و فعالیتها در آن همایش ارائه شود و از دیدگاهها و نظرات اندیشمندان و علما نیز بهرهبرداری گردد.
با این حال، رخدادهای اخیر امکان برگزاری این همایش را فراهم نکرد و تصمیم بر آن شد که این برنامه به ابتدای سال تحصیلی آینده منتقل شود. در عین حال، برای پیگیری این امور، از سوی مدیر محترم حوزههای علمیه «قرارگاه حوزه پیشرو و سرآمد» ابلاغ شد تا روند پیگیری امور از معاونتها و واحدهای مختلف ستادی را دنبال کند. بر همین اساس، معاونان محترم و مدیران مراکز و واحدهای مختلف در روزهای آینده گزارش عملکرد خود را ارائه خواهند کرد؛ گزارشهایی که شامل اقداماتی است که به نتیجه رسیده، برنامههایی که در دست اجرا قرار دارد و نیز مواردی که به هر دلیل به سرانجام نرسیده است. همچنین از برخی آثار و دستاوردها نیز رونمایی خواهد شد و این برنامهها به تدریج اجرا میشود.
چنانکه در روز پنجشنبه، هفدهم اردیبهشتماه ۱۴۰۵ نیز با توجه به شرایط موجود، نشست هماندیشی محدودی با جمعی از اساتید برگزار شد. در آن جلسه، اقتضائات پیام «حوزه پیشرو و سرآمد» در عرصههای آموزشی حوزه، بهویژه با رویکرد فقهی، مورد بحث و گفتوگو قرار گرفت.
* تحول آموزشی؛ نخستین انتظار از حوزه امروز
در حوزه آموزش، در طول سال اقدامات متعددی آغاز شد. نخستین مسئلهای که از حوزه انتظار میرفت و شاید نقطه کانونی تحول در حوزه محسوب میشد، تحول در عرصه آموزش بود؛ موضوعی که در بخشهای مختلف پیام رهبر معظم انقلاب شهید رحمهاللهعلیه نیز مورد تأکید قرار گرفته است.
در این زمینه، از تابستان سال گذشته در ستاد و نیز در حوزه علمیه قم، کارگروههای متعددی با حضور جمعی از اساتید فرهیخته تشکیل شد و به بحث و بررسی این موضوع پرداخت. این روند در تابستان پیگیری شد و در پایان تابستان نخستین بسته سیاستی تحول نظام آموزشی تهیه و برای دبیرخانه شورای عالی حوزههای علمیه ارسال گردید.
* تدوین نخستین بسته سیاستی تحول در نظام آموزشی
در دبیرخانه شورای عالی بررسیهای اولیه انجام شد. با توجه به اینکه برخی بخشهای دیگر، از جمله مرکز مطالعات راهبردی حوزه و روحانیت نیز طرحهای بالادستی و سیاستی دیگری ارائه کرده بودند، مقرر شد بررسی این طرحها بهصورت هماهنگ و در کنار یکدیگر انجام شود. این موضوع در پاییز سال گذشته در دستور کار قرار گرفت و در نهایت، این طرح مجدداً بازبینی شد و با برخی افزودهها در بهمنماه برای مدیر محترم حوزه ارسال گردید. ایشان نیز آن را برای دبیرخانه شورای عالی حوزههای علمیه ارسال کردند. طبیعی است که این طرح شامل پرسشها و مباحث سیاستی متعددی است و به عنوان گام نخست تحول، لازم است ریلگذاریهای اصلی در آن تبیین شود تا پس از تصویب و ابلاغ، بستههای جزئیتر، برنامههای درسی و نظام بودجهبندی بر اساس آن شکل گیرد.
در حال حاضر این طرح در انتظار بررسی است. البته پس از ارسال آن، شرایط ناشی از جنگ تحمیلی سوم پیش آمد و امید است با بازگشت شرایط عادی، این موضوع در دستور کار شورای عالی قرار گیرد.
* بازنگری در عناوین مقاطع و مدارک حوزوی
بسته دوم که همزمان در دستور کار قرار گرفت، مربوط به عناوین مقاطع و مدارک حوزوی بود. در این زمینه جلسات متعددی با حضور برخی اعضای محترم شورای عالی، گاه با حضور مدیر حوزه و نیز جلسات کارشناسی با اساتید برگزار شد؛ هم در قالب نشستهای جمعی و هم در قالب گفتوگوهای محدود چندنفره یا حتی فردی با بزرگان. حاصل این دیدگاهها و پیشنهادها جمعآوری و در چهار یا پنج دسته طبقهبندی شد.
البته این موضوع کاری دشوار است؛ زیرا انتخاب عناوینی که در عین کوتاه بودن، گویا و از نظر ادبی قابل اتکا باشند و در عین حال سنتهای حوزه را نیز بازتاب دهند، نیازمند دقت فراوان است. در این زمینه دیدگاههای مختلفی مطرح شده و بستههای پیشنهادی نیز تفاوتهایی با یکدیگر دارند. این بسته نیز آماده شده و انشاءالله به شورای عالی ارائه خواهد شد تا در دبیرخانه مورد بررسی کارشناسی قرار گیرد و مراحل خود را طی کند.
* آغاز بازطراحی رشتههای آموزشی با نگاه مسئلهمحور
بسته سوم مورد توجه معاونت آموزش حوزههای علمیه قرار گرفت. در این بخش، برخی موضوعاتی که در پیام رهبر معظم انقلاب شهید مورد تأکید قرار گرفته و به طراحی رشتههای آموزشی مربوط میشد، در دستور کار قرار گرفت. البته این حوزه بسیار گسترده است و تحول در رشتههای تخصصی نیازمند زمان و بررسیهای دقیق است. با این حال، برخی اقدامات آغاز شد و چند نشست همایش و هماندیشی با اساتید رشتههای مختلف برگزار گردید که در آنها حدود دویست تا سیصد نفر از اساتید با حضور مدیران محترم حوزه شرکت داشتند.
* گفتوگوهای تخصصی برای تحول در فلسفه، کلام، تفسیر و فقه
پیش از آن نیز آیتالله شبزندهدار چندین جلسه با اساتید مختلف درباره مباحث تحول حوزه، بهویژه در عرصه آموزش، برگزار کرده بودند. مجموعه این جلسات در حوزههایی همچون عناوین و القاب حوزوی، فلسفه با رویکرد امتداد اجتماعی، کلام اسلامی و نیازهای روز، تفسیر و علوم قرآن و نیز الزامات تمدنسازی مورد بررسی قرار گرفت. همچنین با اساتید تبلیغ و اساتید سطوح عالی درباره تحول در روش آموزش فقه جلسات هماندیشی برگزار شد.
پس از آن، کمیسیونهایی برای بررسی پیشنهادهای مطرحشده در جمعهای محدودتر تشکیل شد. در این میان، در زمینه تحول در آموزش فقه و نیز فلسفه اجتماعی، پیگیریهای بیشتری انجام شد.
* بازنگری فلسفه اسلامی با رویکرد امتداد اجتماعی
در این راستا، رشته فلسفه اسلامی در مقاطع سطح دو و سه مورد بازنگری قرار گرفت. ما توفیق یافتیم کلیات برنامه درسی این رشته را با همکاری اساتید مرتبط تدوین کنیم و در چندین جلسه کارگروهی مورد بررسی قرار دهیم. در این بازنگری، رویکرد امتداد اجتماعی مورد توجه قرار گرفت و برنامههای مقاطع سطح دو و سه فلسفه اسلامی بر این اساس بازبینی شد. امید است این رشته از این پس با رویکردی تدریس شود که دانشآموختگان آن بتوانند در عرصههای اجتماعی، پژوهشی و آموزشی با آمادگی بیشتری ایفای نقش کنند.
بازنگری در مقطع سطح چهار این رشته هنوز باقی مانده است که انشاءالله در ماههای آینده پیگیری و نهایی خواهد شد و پس از تصویب در شورای گسترش، ابلاغ میشود.
* مطالعات دین و فضای مجازی؛ پاسخی به نیازهای نوپدید
از دیگر رشتههایی که مورد توجه قرار گرفت، رشته مطالعات دین و فضای مجازی بود. در پیام رهبر معظم انقلاب شهید نیز بر توجه به این عرصههای جدید تأکید شده است. در این زمینه کلیات و برنامه درسی تدوین شد، در کارگروههای مربوطه بررسی و تصویب گردید و پس از تصویب در شورای گسترش، از سوی مدیر محترم حوزههای علمیه ابلاغ شد.
همچنین در راستای اجرای این رشته، طرح تأسیس مرکز آموزشی دین و فضای مجازی نیز تهیه و به شورای گسترش ارائه شد و مجوز تأسیس این مرکز تخصصی صادر گردید. انشاءالله این مرکز از سوی مرکز مدیریت حوزههای علمیه در مجتمع تبلیغ راهاندازی خواهد شد.
* احیای نقش فقه در پاسخگویی به مسائل معاصر
از دیگر موضوعاتی که در ارتباط با حوزه پیشرو و سرآمد مورد توجه قرار گرفت، دغدغه رهبر معظم انقلاب شهید درباره نقش فقه در پاسخگویی به مسائل زمانه بود. ایشان تأکید داشتند که فقه باید رسالت خود را در این عصر ایفا کند و پاسخگوی مسائل اصلی و نیازهای معاصر باشد. این موضوع در پیام «حوزه پیشرو و سرآمد» جایگاه برجستهای دارد و به عنوان یکی از محورهای اصلی مورد توجه قرار گرفته است.
* توسعه فقههای تخصصی در مسیر تحقق حوزه پیشرو
در همین راستا، رشته فقه امام خمینی(ره) که پیشتر در شورای عالی حوزههای علمیه تصویب شده بود، مورد بررسی قرار گرفت و مراحل نهایی آن در حال انجام است تا امکان اجرای آن فراهم شود. همچنین چندین رشته در حوزه فقههای تخصصی طراحی شد؛ از جمله کلیات برنامه درسی فقه سیاسی، فقه اقتصاد، فقه اطلاعات و امنیت، فقه اخلاق، فقه تربیت و فقه مقارن. افزون بر اینها، رشته فقه حکومت که پیشتر وجود داشت نیز مورد بازبینی قرار گرفت.
این رشتهها در کمیسیونهای مربوطه به تصویب رسیده و اکنون در مرحله نگارش سرفصلها قرار دارند. این مجموعه از رشتههای فقه تخصصی، بخشی از الزامات مورد تأکید در پیام حوزه پیشرو و سرآمد را دنبال میکند و به فضل الهی در چند مورد توفیق یافتیم آنها را به مرحله قابل توجهی از پیشرفت برسانیم. افزون بر اینها، پیشنهادهای دیگری نیز درباره برخی فقههای تخصصی در دست بررسی است. همچنین بازبینی رشته کلام اسلامی با توجه به نیازهای روز در دستور کار قرار دارد، هرچند هنوز به نتیجه نهایی نرسیده است. در رشته تفسیر نیز برخی مقاطع بازنگری شده و بررسی سایر مقاطع همچنان ادامه دارد.
* دیگر برنامههای تحولی در معاونت آموزش
اینها بخشی از فعالیتهای معاونت آموزش در ماههای گذشته در ارتباط با پیام «حوزه پیشرو و سرآمد» بود. البته معاونت آموزش در کنار این امور، برنامههای تحولی دیگری نیز در دست اجرا دارد؛ از جمله طرح رتبهبندی اساتید که مراحل پایانی خود را طی میکند، و نیز طرح هدفمندسازی شهریه طلاب که بحمدالله به پیشرفتهای قابل توجهی رسیده است و میتواند زمینهای برای افزایش نشاط علمی در حوزهها و حمایت بیشتر از طلاب فعال فراهم آورد. همچنین چند طرح و برنامه آموزشی دیگر نیز در دست اجراست که انشاءالله در زمان مناسب به صورت مستقل به اطلاع اساتید و طلاب محترم خواهد رسید.
* دعوت به مشارکت نخبگان برای تحقق افق ترسیمشده
در اینجا، از همه اساتید بزرگوار، طلاب محترم، اندیشمندان و افرادی که نسبت به پیام «حوزه پیشرو و سرآمد» دغدغه دارند و دارای طرح، پیشنهاد یا نکتهای هستند دعوت میکنم به عنوان مسئول قرارگاه حوزه پیشرو و سرآمد، پیشنهادها و دیدگاههای خود را ارائه دهند. ما آمادهایم این طرحها را دریافت کنیم و از آنها بهرهمند شویم. علاقهمندان میتوانند پیشنهادهای خود را به دبیرخانه قرارگاه یا معاونت آموزش ارسال کنند تا جلسات اختصاصی برای بررسی آنها برگزار شود و از دیدگاههای مطرحشده استفاده گردد.
* تحقق این مسیر، نیازمند همافزایی جمعی است
بدیهی است تحقق دغدغه رهبر شهید تنها از عهده یک فرد، یک معاونت یا یک مجموعه محدود برنمیآید، بلکه نیازمند همافزایی همه علما، اساتید، محققان و اندیشهورزان است. تنها با همکاری و مشارکت جمعی میتوان بخشی از این اهداف را محقق ساخت و مسیر حرکت را آغاز کرد تا در ادامه، دیگران نیز در طول زمان آن را تکمیل و به سرانجام برسانند.
در پایان، به نوبه خود از همه کسانی که در این عرصه دغدغهمند بودند، چه آنان که در همایش سال گذشته مقالاتی نگاشتند و چه افرادی که در طول سال در فضای مجازی یا دیگر عرصهها دیدگاههای خود را مطرح کردند و نسبت به این موضوع حساسیت نشان دادند، صمیمانه تقدیر و تشکر میکنم.
